René Descartes, Λόγος περί της μεθόδου

Ο “Λόγος περί της μεθόδου για την καλή καθοδήγηση του λογικού μας και την αναζήτηση της αλήθειας στις επιστήμες” αποτελεί ένα φιλοσοφικό κείμενο μεγάλης αξίας, παρά το γεγονός ότι περιέχει σημεία με τα οποία ένας σύγχρονος αναγνώστης με ευκολία διαφωνεί (π.χ. το πέμπτο μέρος, που εκθέτει τη λανθασμένη θεωρία του για τη λειτουργία της καρδιάς).

Στο πρώτο μέρος, ο Ντεκάρτ ξεκινάει αναγνωρίζοντας ότι η ικανότητα να ξεχωρίζει κανείς την αλήθεια ή το ψέμα (η ορθοφροσύνη) είναι φυσικά ίση σε όλους τους ανθρώπους. Στη συνέχεια, ομολογεί ότι δεν θεωρεί το πνεύμα του τελειότερο από το πνεύμα των πολλών. Τα παραπάνω σε συνδυασμό με τον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα του κειμένου είναι φανερό ότι αποκαλύπτουν την πρόθεση του Ντεκάρτ να διαβαστεί ο “Λόγος περί της μεθόδου” από όσο το δυνατόν περισσότερους. Εξάλλου, το μεγαλείο του Ντεκάρτ ξεδιπλώνεται, όταν γράφει: «Το σχέδιο μου δεν είναι να διδάξω εδώ τη μέθοδο που πρέπει ν’ακολουθεί ο καθένας για να οδηγεί καλά το λογικό του, παρά μονάχα να δείξω με τι τρόπο προσπάθησα εγώ να οδηγήσω το δικό μου».

Στο δεύτερο μέρος, επαναδιατυπώνει ακόμα ευκρινέστερα την πίστη του στον ορθολογισμό του κάθε ανθρώπου, αλλά και την ανάγκη απελευθέρωσής του από τυχόν αυθεντίες. Γράφει: «[…] το καλύτερο που είχα να κάνω, για όλες τις γνώμες που είχα παραδεχτεί ως τότε, ήταν να επιχειρήσω μια και καλή να τις βγάλω από μέσα μου, για να ξαναβάλω μέσα κατόπι, ή άλλες καλύτερες, ή και τις ίδιες, αφού τις συναρμόσω με το αλφάδι του λογικού.»

Βέβαια, το “κέντρο βάρους” του βιβλίου βρίσκεται στους εξής 4 κανόνες της λογικής, που ο Ντεκάρτ θεωρεί αρκετούς, αρκεί να πάρει κανείς «μια σταθερή και μόνιμη απόφαση να μην παραλείψει ούτε μια φορά την τήρησή τους»:
1) Να μην παραδέχεται κανείς κάτι ως αληθινό (είτε από βιασύνη είτε από προκατάληψη), παρά μόνο όταν το κρίνει με βάση ό,τι παρουσιάζεται στο νου του τόσο καθαρά και ευδιάκριτα, ώστε να μην αμφιβάλλει καθόλου για την κρίση του.
2) Να διαιρεί κανείς την καθεμιά από τις δυσκολίες που θα εξετάζει σε όσα τεμάχια είναι δυνατόν και χρειάζεται για να τη λύσει καλύτερα.
3) Να κατευθύνει κανείς τη σκέψη του από τα πιο απλά και ευκολογνώριστα, για να ανέβει σιγά -σιγά, σαν από βαθμίδες, ως τη γνώση των συνθετότερων.
4) Να κάνει κανείς απαριθμήσεις τόσο πλήρεις κι ανασκοπήσεις τόσο γενικές, που να είναι σίγουρος ότι δεν παραλείπει τίποτα.

Από τις σημειώσεις του μεταφραστή Χριστόφορου Χρηστίδη, που αναγνωρίζει -προς τιμήν του- ότι είναι εμπνευσμένες από σχόλια σοφών που μελέτησαν είτε ειδικά Ντεκάρτ είτε γενικά φιλοσοφία, αλιεύω τα εξής:

58.[…]Η φιλοσοφία του Ντ. είναι μαθηματική ή συλλογιστική. Ξεκινά από ορισμένες βασικές αρχές κι απ’αυτές συνάγει αλήθειες ολοένα συνθετότερες και ειδικότερες.[…] για τούτο κι η φιλοσοφία -με την πλατύτερη σημασία του όρου- πρέπει ν’αρχίζει από τα μαθηματικά.

82.[…] Όσο για το «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», μολονότι δίνει την εντύπωση συλλογισμού, ο Ντεκάρτ δεν θεωρεί πως το ότι υπάρχει βγαίνει από τη σκέψη του σαν πόρισμα συλλογισμού.[…] κι η απλή διατύπωση της αμφιβολίας μήπως το αξίωμα δεν είναι σωστό, αποδείχνει την αλήθεια του. Από τη στιγμή που αμφιβάλλω, σκέπτομαι, κι από τη στιγμή που σκέπτομαι υπάρχω.[…] «Αμφιβάλλω -άρα, ή μάλλον ίσον υπάρχω».

31. Ο Ντεκάρτ ξεχωρίζει ριζικά τη θεολογία από τη φιλοσοφία. Όσο για την προσπάθεια της Σχολαστικής θεολογίας, να χρησιμοποιήσει το λογικό στις “εξ αποκαλύψεως αλήθειες”, την κρίνει επικίνδυνη για τη θρησκεία και τη θεωρεί πάντως έξω από τη δική του αρμοδιότητα. Αυτή η απολύτρωση της φιλοσοφίας και της επιστήμης από την κηδεμονία της θεολογίας, αποτελεί την ανεκτίμητη υπηρεσία του Ντεκάρτ στην ανθρώπινη σκέψη.

28.Ο Ντεκάρτ είναι ο κύριος ιδρυτής της Αναλυτικής Γεωμετρίας και της θεωρίας αυτού που ο ίδιος αποκαλεί «καθολικά μαθηματικά». Αμέσως μετά το Γαλιλαίο (1564 -1642) είναι ο πρώτος που εφάρμοσε συστηματικά τις μαθηματικές μεθόδους στη Φυσική.

(Υ.Γ. Για τα υπόλοιπα μέρη του βιβλίου, από το τρίτο έως το πέμπτο, θα πρέπει να γραφτεί νέα ανάρτηση.)

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.